و احفاد مقذوفان انسانيت و مدنيت در پاريس به تعليم علوم و آداب مشغول شوند ، هرگز قبول مكن كه ازكياء و اخيار آن جماعت به درجه اغبيا و اشرار جنس فرانس توانند رسيد ! چگونه مىرسند با نقص در اصل سرشت ؟ كور را دوربين چه فائده مىدهد ؟ حيوان گوشت‌خوار از گوشت چگونه صبر كند ؟ بلكه بايد دانست كه احفاد مقذوفان انسانيت و اولاد وحشيان ، چون تعليم يابند صورت شر و فساد خود را تغيير داده دائره آن را وسيع خواهند نمود و اثر كمى كه به واسطه تعليم و تربيت در اصل قواى ايشان حاصل مىشود در كمون مانده ، در نسل آنها بطناً بعد بطن ، اگر سلسله تربيت و تعليم منقطع گردد ، ظاهر خواهد گرديد مثل آنكه بعضى از هيئت و اخلاق و شمامات [ 1 ] و امراض اجداد در احفاد ظهور و بروز نموده در اولاد كه آلت ايصال و معبر است ، در كمون مىماند . شر و فسادى كه به تربيت و تعليم آنها مترتب مىشود با آن اثر خير آن چنان است كه زرعى [ 2 ] آتش گرفته بسوزد و زمين را به‌جهت زراعت آينده قوتى حاصل شود . چون كيفيت نموّ قوا را دانستى ، بايد بدانى كه انحطاط آنها نيز بر سبيل تدريج است . دليل همان دليل است و مثال همان مثال . اين‌مقدمه را هم چون مقدمه اولى در خاطر داشته باش و در هر دو ، تأمل نما و غور كن ! تا آنكه قادر گردى بر تطبيق كليات بر جزئيات و توانا شوى بر استنتاج نتايج . البته بعد از اين براهين فلسفيه و ادله طبيعيه به خوبى فهميدى كه در روى زمين قومى يافت نمىشود كه در كم‌خردى و فساد اخلاق به پايهء اكهوريان رسيده باشد ، چونكه اين گروه به‌سبب تباهى سجايا [ 3 ] و سخافت [ 4 ] و قلت دانش آنچنان سلسلهء انتظام و رشته هيئت اجتماعيه را گسيختند كه خود به قاسر پناه بردند و در پيش قاهر سر نياز بر زمين نهاده و استغاثه نمودند كه از شر يكديگر محفوظ مانده جانى به سلامت برند و خانه خود را بلامنازعه و بلاجبر و جور به ديگرى واگذاشته به مهترى وسائسى [ 5 ] و كناسى راضى شدند . و ايشان را اينقدر هم عقل نشد كه از براى استحصال اين رتب شريفه !

--> [ 1 ] . مايتشمم من‌الارواح‌الطيبه ، يعنى آثار ارواح طيبه [ 2 ] . كشت و زراعت [ 3 ] . عادات و خوها [ 4 ] . سبكى [ 5 ] . جلودار